Cần phân biệt rõ ràng giữa ZEISS như một thương hiệu và các đơn vị kinh doanh cụ thể trong Tập đoàn ZEISS. Carl Zeiss AG đóng vai trò là công ty mẹ nắm giữ chiến lược của toàn tập đoàn. Dưới cấu trúc này là các đơn vị chuyên biệt hoạt động trong nhiều lĩnh vực khác nhau như sản xuất bán dẫn, kiểm soát chất lượng công nghiệp, kính hiển vi, công nghệ y tế và chăm sóc thị lực.4 Do đó, nhận định “ZEISS sản xuất ống kính máy ảnh” tuy đúng nhưng chỉ phản ánh một phần nhỏ trong hệ sinh thái đa dạng của tập đoàn hiện đại. Công nghệ ZEISS còn hiện diện trong việc chế tạo hệ quang học cho lithography bán dẫn tiên tiến, kính hiển vi khoa học và điện tử, nhãn khoa và phẫu thuật mắt, tròng kính thuốc, máy đo tọa độ công nghiệp, điện ảnh, quang phổ, cung thiên văn, camera điện thoại di động, thiết bị quan sát và săn bắn, cũng như thiết bị phòng thí nghiệm.

Công ty được thành lập bởi Carl Zeiss (1816–1888). Năm 1846, ông mở một xưởng chế tác tại Jena chuyên về cơ khí chính xác và dụng cụ quang học, dần tập trung vào kính hiển vi và đặt nền móng cho uy tín khoa học của công ty sau này.5 Ban đầu, ZEISS chỉ là một xưởng cơ khí chính xác quy mô nhỏ. Bước ngoặt chuyển đổi thành một doanh nghiệp công nghệ khoa học diễn ra khi Carl Zeiss bắt đầu hợp tác với các nhà khoa học, đánh dấu sự kết hợp giữa kỹ nghệ chế tác và tri thức hàn lâm.

Vai trò của Ernst Abbe

Ernst Abbe (1840–1905) là một trong những nhân vật quan trọng nhất trong lịch sử ZEISS. Ông gia nhập công ty vào năm 1866 với tư cách là một nhà vật lý và áp dụng các nguyên lý toán học, khoa học vào thiết kế kính hiển vi. Thay vì dựa vào phương pháp thử-sai truyền thống, ZEISS chuyển sang thiết kế hệ quang học dựa trên tính toán khoa học chặt chẽ.6 Sự hợp tác giữa ba nhân vật then chốt gồm Carl Zeiss (doanh nhân và thợ chế tác), Ernst Abbe (nhà vật lý và khoa học quang học) và Otto Schott (nhà hóa học và chuyên gia thủy tinh quang học) đã kiến tạo nền tảng công nghệ cho ZEISS hiện đại. Trong đó, Carl Zeiss cung cấp nền tảng công nghiệp, Abbe đóng góp khoa học quang học, và Schott cung cấp vật liệu thủy tinh tiên tiến.

Mối liên hệ với SCHOTT

Lịch sử ZEISS gắn liền với SCHOTT, một tập đoàn công nghệ danh tiếng khác của Đức. Otto Schott đã phát triển các loại thủy tinh quang học mới với đặc tính giúp cải thiện vượt trội chất lượng thấu kính. Sự hợp tác giữa ZEISS và Schott cho phép tạo ra các hệ thống quang học phức tạp hơn, bởi hiệu suất quang học không chỉ phụ thuộc vào hình học thấu kính mà còn vào bản thân vật liệu thủy tinh.7 Mối quan hệ đối tác này cũng góp phần hình thành nên ngành công nghiệp quang học tại vùng Jena.

Sau khi Carl Zeiss qua đời, Ernst Abbe đã thành lập Carl Zeiss Foundation vào năm 1889. Đây là một trong những đặc điểm độc đáo nhất của tập đoàn. Quỹ trở thành chủ sở hữu của các nhà máy ZEISS, đảm bảo công ty không trở thành tài sản riêng của cá nhân thừa kế mà phục vụ mục tiêu thúc đẩy khoa học, giáo dục, phúc lợi xã hội và tiến bộ công nghệ dài hạn.8 Cấu trúc sở hữu này vẫn được duy trì đến ngày nay, khiến ZEISS khác biệt so với các tập đoàn niêm yết thông thường. Cổ tức từ quỹ được sử dụng để tài trợ cho các chương trình nghiên cứu và khoa học,9 củng cố triết lý xuyên suốt: khoa học dẫn dắt đổi mới, đầu tư dài hạn và thúc đẩy tiến bộ công nghệ.

Kính hiển vi được xem là nơi khai sinh công nghệ của ZEISS hiện đại. Công ty bắt đầu sản xuất kính hiển vi đơn giản từ thập niên 1840 và kính hiển vi phức hợp từ thập niên 1850. Sau khi Ernst Abbe tham gia, quá trình phát triển kính hiển vi ngày càng mang tính khoa học cao.10 Một cột mốc quan trọng là kỹ thuật kính hiển vi ngâm dầu. Bằng cách đặt một chất lỏng có chiết suất cao giữa mẫu vật và vật kính, độ phân giải quang học được cải thiện đáng kể. ZEISS bắt đầu sản xuất vật kính ngâm dầu đồng nhất vào cuối thập niên 1870,11 khẳng định vị thế là nhà cung cấp thiết yếu cho nghiên cứu khoa học. Kính hiển vi vẫn là mảng kinh doanh cốt lõi của ZEISS ngày nay.

Trong suốt cuối thế kỷ 19 và thế kỷ 20, ZEISS vươn xa khỏi phạm vi kính hiển vi để trở thành một tập đoàn công nghệ quang học hoàn chỉnh. Các lĩnh vực công nghệ bao gồm:

• Kính hiển vi: Kính hiển vi quang học, đồng tiêu, điện tử, kỹ thuật số và phần mềm xử lý ảnh.
• Nhiếp ảnh: Ống kính máy ảnh, hệ quang học nhiếp ảnh.
• Điện ảnh: Ống kính cinema, hệ thống ghi hình chuyên nghiệp.
• Chăm sóc thị lực: Tròng kính thuốc, thiết bị nhãn khoa, công nghệ đo thị lực.
• Công nghệ y tế: Phẫu thuật mắt, chẩn đoán nhãn khoa, kính hiển vi phẫu thuật, hệ thống trực quan hóa.
• Công nghệ công nghiệp: Máy đo tọa độ, kiểm tra quang học, đo lường công nghiệp, hệ thống kiểm soát chất lượng.
• Công nghệ khoa học: Quang phổ, kính hiển vi nghiên cứu, đo lường quang học, chụp ảnh phòng thí nghiệm.
• Thiên văn và cung thiên văn: Máy chiếu cung thiên văn, quang học thiên văn, hệ thống quan sát chuyên dụng.
• Sản xuất bán dẫn: Hệ thống quang học tiên tiến cho lithography, công nghệ đo lường và kiểm tra.

ZEISS xác định các cột mốc công nghệ lịch sử của mình bao gồm cung thiên văn, ống kính máy ảnh và điện ảnh, kính hiển vi, đo lường công nghiệp, quang phổ, tròng kính thuốc, quang học lithography, kính hiển vi điện tử và công nghệ y tế.12

Lịch sử ZEISS trở nên phức tạp sau Thế chiến II khi nước Đức bị chia cắt. Tổ chức ZEISS cũng bị phân tách theo địa chính trị. Công ty gốc tại Jena nằm trong vùng chiếm đóng của Liên Xô (Đông Đức), trong khi các nhân sự chủ chốt đã thiết lập một trụ sở ZEISS mới tại Oberkochen (Tây Đức). Trong nhiều thập kỷ, hai tổ chức ZEISS tồn tại song song và cạnh tranh lẫn nhau:13 Carl Zeiss Jena ở Đông Đức và Carl Zeiss Oberkochen ở Tây Đức. Cả hai đều kế thừa một phần di sản công nghệ của ZEISS lịch sử.

Sau khi Bức tường Berlin sụp đổ và nước Đức tái thống nhất, hai tổ chức ZEISS dần được sáp nhập. Năm 1991, Carl Zeiss tại Oberkochen đã mua lại các bộ phận của VEB Carl Zeiss Jena cũ, sau đó tái cơ cấu và tích hợp các mảng kinh doanh.14 Giai đoạn này có ý nghĩa then chốt vì Tập đoàn ZEISS hiện đại thực chất được hình thành từ quá trình tái cấu trúc hậu thống nhất. Ngày nay, Jena vẫn là một địa điểm quan trọng; ZEISS coi đây là cơ sở lớn thứ hai toàn cầu với khoảng 3.500 nhân viên.15

ZEISS hiện đại không chỉ là nhà sản xuất ống kính truyền thống mà tổ chức hoạt động thành bốn phân khúc chính:

1. Công nghệ Sản xuất Chất bán dẫn (Semiconductor Manufacturing Technology)
2. Chất lượng & Nghiên cứu Công nghiệp (Industrial Quality & Research)
3. Công nghệ Y tế (Medical Technology)
4. Thị trường Tiêu dùng (Consumer Markets)

Ngoài ra, ZEISS còn có các mảng kinh doanh chuyên biệt được nhóm dưới tên gọi ZEISS Photonics & Optics.16

Công nghệ Sản xuất Chất bán dẫn

Đây là mảng kinh doanh ít hiển thị nhất với công chúng nhưng lại có tầm quan trọng công nghệ bậc nhất. ZEISS sản xuất các hệ thống quang học cực kỳ tinh vi phục vụ ngành công nghiệp bán dẫn, nhằm hỗ trợ chế tạo các vi mạch ngày càng nhỏ gọn và mạnh mẽ. Quá trình sản xuất bán dẫn hiện đại phụ thuộc vào hệ quang học chính xác tuyệt đối cho các quy trình như lithography và kiểm tra. Công nghệ của ZEISS giúp tạo ra các vi mạch nhỏ hơn, mạnh hơn và tiết kiệm năng lượng hơn.17 Điều này đồng nghĩa ZEISS đóng vai trò trong hạ tầng cốt lõi của smartphone, máy tính, GPU, bộ tăng tốc AI, máy chủ, thiết bị điện tử ô tô, trung tâm dữ liệu và các thiết bị bán dẫn hiện đại.

Chất lượng & Nghiên cứu Công nghiệp

Đo lường công nghiệp là một lĩnh vực trọng yếu khác. ZEISS phát triển các hệ thống giúp nhà sản xuất xác minh độ chính xác của các linh kiện siêu nhỏ, bao gồm máy đo tọa độ, đo lường quang học, đo 3D, kiểm tra công nghiệp, đo bề mặt và phần mềm kiểm soát chất lượng. Các công nghệ này phục vụ cho ngành ô tô, hàng không vũ trụ, cơ khí chế tạo, điện tử, thiết bị y tế và sản xuất chính xác. Mảng đo lường công nghiệp của ZEISS có nguồn gốc từ năm 1919.18

Công nghệ Y tế

ZEISS là một tập đoàn công nghệ y tế lớn, tập trung vào hai lĩnh vực chính:

• Nhãn khoa: Khám mắt, chụp võng mạc, phẫu thuật đục thủy tinh thể, phẫu thuật khúc xạ, chẩn đoán glaucoma, trực quan hóa phẫu thuật.
• Vi phẫu: Kính hiển vi phẫu thuật, hệ thống trực quan hóa, phẫu thuật thần kinh và các ứng dụng phẫu thuật chính xác khác.

Phân khúc Công nghệ Y tế của ZEISS hướng tới việc cải thiện quy trình lâm sàng và kết quả điều trị thông qua công nghệ quang học và kỹ thuật số.19 Lịch sử quang học y tế của công ty bắt đầu từ cuối thế kỷ 19; năm 1893, Carl Zeiss đã chế tạo kính hiển vi giác mạc một mắt cho bác sĩ nhãn khoa Fritz Schanz.20

Chăm sóc Thị lực (Vision Care)

Đây là mảng tiếp cận người tiêu dùng rộng rãi nhất. ZEISS là một trong những nhà sản xuất tròng kính thuốc hàng đầu thế giới, cung cấp tròng kính theo toa, tròng kính đa tròng, tròng kính đơn tròng, lớp phủ, cá nhân hóa tròng kính, hệ thống đo kỹ thuật số và giải pháp cho chuyên gia nhãn khoa. Lịch sử tròng kính ZEISS gắn liền với dòng tròng kính Punktal nổi tiếng, được phát triển từ nghiên cứu của Moritz von Rohr và ra mắt đầu thế kỷ 20.21 Ngày nay, ZEISS định vị mảng Chăm sóc Thị lực xoay quanh sự thoải mái thị giác, hiệu suất quang học và sức khỏe mắt lâu dài.22

Đối với người tiêu dùng phổ thông, ZEISS thường được mặc định gắn liền với khái niệm ống kính quang học cao cấp. Uy tín này đến từ độ chính xác quang học, thiết kế thấu kính tinh vi, vật liệu thủy tinh chất lượng cao, lớp phủ chống phản xạ, kết cấu cơ khí bền bỉ, khả năng tái hiện hình ảnh đặc trưng và quy trình kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng không phải mọi ống kính mang tên ZEISS đều do chính ZEISS trực tiếp sản xuất hoàn toàn. Tập đoàn sử dụng nhiều hình thức hợp tác, cấp phép và liên doanh tùy theo từng thị trường và dòng sản phẩm cụ thể.

Một ví dụ điển hình là mối quan hệ giữa ZEISS và Sony. Thông qua hợp tác chiến lược, Sony đã sản xuất nhiều máy ảnh và ống kính mang thương hiệu ZEISS, giúp công nghệ quang học của ZEISS trở nên quen thuộc với nhiếp ảnh gia kỹ thuật số. Điều này minh chứng cho việc chuyên môn của ZEISS có thể được tích hợp vào sản phẩm thông qua quan hệ đối tác mà không nhất thiết phải sản xuất tại cùng một nhà máy hay bởi cùng một thực thể pháp lý.

Trong lĩnh vực camera điện thoại, ZEISS đã hợp tác sâu rộng với vivo để phát triển hệ thống chụp ảnh di động. Sự hợp tác này phản ánh xu hướng chuyển dịch của ngành quang học: smartphone đòi hỏi sự kết hợp phức tạp giữa quang học thu nhỏ, nhiếp ảnh điện toán, lớp phủ, xử lý ảnh, thiết kế quang học và hiệu chuẩn camera, mở rộng di sản quang học của ZEISS sang một dạng thức hoàn toàn mới.22

Về điện ảnh chuyên nghiệp, ống kính cinema của ZEISS được thiết kế cho môi trường sản xuất khắt khe, đáp ứng yêu cầu cao về độ phân giải, độ tương phản, kiểm soát lóa, nhất quán màu sắc, đặc tính lấy nét và độ bền cơ khí. ZEISS đã phát triển nhiều dòng ống kính cinema chuyên nghiệp trong nhiều thập kỷ, trở thành thương hiệu quen thuộc với các nhà quay phim và hãng phim.

Trong lĩnh vực săn bắn và quan sát thiên nhiên, ZEISS sản xuất ống nhòm, ống ngắm spotting scope, ống ngắm súng, và thiết bị quang học ngoài trời, cạnh tranh ở phân khúc cao cấp cùng Swarovski Optik và Leica. Sản phẩm nhấn mạnh vào độ trong suốt quang học, hiệu suất thiếu sáng, độ chính xác cơ khí, độ bền, tính công thái học và khả năng chống chịu thời tiết. Mảng quang học săn bắn và thiên nhiên hiện được xếp vào nhóm hoạt động chuyên biệt Photonics & Optics của tập đoàn.23

Kính hiển vi vẫn là bản sắc cốt lõi của ZEISS. Danh mục hiện đại bao gồm kính hiển vi quang học, huỳnh quang, đồng tiêu, điện tử, hệ thống chụp ảnh, kính hiển vi kỹ thuật số và phần mềm phân tích ảnh, phục vụ cho sinh học, y học, khoa học thần kinh, khoa học vật liệu, công nghệ nano và nghiên cứu công nghiệp. Hoạt động kinh doanh kính hiển vi hiện đại của ZEISS có gốc rễ lịch sử vững chắc tại Jena.24

Khái niệm xuyên suốt kết nối mọi hoạt động của ZEISS là quang học chính xác. Cùng một nền tảng tri thức cơ bản được áp dụng cho các bài toán hoàn toàn khác nhau: từ kính hiển vi (ánh sáng → hệ quang học → phóng đại → hình ảnh sinh học), máy ảnh (ánh sáng → hệ quang học → cảm biến → bức ảnh), kính thuốc (ánh sáng → thấu kính → mắt người → thị lực điều chỉnh), lithography bán dẫn (ánh sáng → hệ quang học siêu chính xác → mẫu bán dẫn) đến phẫu thuật mắt (ánh sáng → quang học trực quan hóa → bác sĩ → mô sinh học). Sự chồng chéo về chuyên môn nền tảng giữa các ứng dụng đa dạng chính là sức mạnh chiến lược của ZEISS.

Nghiên cứu và phát triển (R&D) là trọng tâm hoạt động của công ty. Trong năm tài chính 2024/25, ZEISS ghi nhận doanh thu 11,896 tỷ EUR, EBIT đạt 1,552 tỷ EUR, chi phí R&D là 1,731 tỷ EUR (chiếm khoảng 15% doanh thu), sở hữu xấp xỉ 13.000 bằng sáng chế và khoảng 7.300 nhân viên R&D trên toàn cầu.25 Những con số này cho thấy mức độ phụ thuộc sâu sắc của ZEISS vào phát triển công nghệ thay vì chỉ kinh doanh sản phẩm tiêu dùng thuần túy.

Từ một xưởng quang học tại Đức, ZEISS đã trở thành tập đoàn công nghệ toàn cầu với khoảng 46.600 nhân viên, hơn 30 cơ sở sản xuất, hơn 60 văn phòng bán hàng và dịch vụ, cùng khoảng 40 trung tâm R&D tại xấp xỉ 50 quốc gia. Trụ sở chính đặt tại Oberkochen, Đức.26 Các địa điểm quan trọng tại Đức bao gồm Oberkochen, Jena, Aalen và các cơ sở sản xuất, nghiên cứu chuyên biệt khác. Quá trình quốc tế hóa của ZEISS diễn ra khá sớm: văn phòng đại diện đầu tiên ngoài nước Đức mở tại London năm 1893, và cơ sở sản xuất đầu tiên ngoài Jena khánh thành tại Vienna năm 1906.27

ZEISS thường được đặt cạnh Leica, Nikon và Canon, nhưng bản chất kinh doanh có sự khác biệt căn bản:

Điểm khác biệt lớn nhất của ZEISS là nhiếp ảnh tiêu dùng không phải là mảng kinh doanh chủ lực. Dù nhiều người biết đến ZEISS qua ống kính máy ảnh, phần lớn tầm quan trọng kinh tế và công nghệ của tập đoàn lại nằm ở các lĩnh vực khác.

Bản sắc thị giác của ZEISS gắn liền với màu xanh lam, sự chính xác, kỹ thuật Đức, công nghệ khoa học và chất lượng quang học. Tên thương hiệu lấy trực tiếp từ người sáng lập Carl Zeiss. Uy tín thương hiệu được tích lũy nhờ sự hiện diện trên cả sản phẩm đời sống lẫn thiết bị khoa học, công nghiệp tối tân.

Triết lý cốt lõi của ZEISS có thể tóm tắt là: Sử dụng quang học chính xác và đổi mới khoa học để giải quyết các vấn đề công nghệ nan giải. Dù ứng dụng đã thay đổi ngoạn mục từ kính hiển vi thế kỷ 19 đến chip bán dẫn hay phẫu thuật vi mô ngày nay, triết lý nền tảng vẫn giữ nguyên tính nhất quán.

Dựa trên báo cáo thường niên năm tài chính 2024/25: Doanh thu đạt €11,896 tỷ; EBIT €1,552 tỷ; Chi phí R&D €1,731 tỷ; Nhân viên R&D ~7.300; Bằng sáng chế ~13.000; Cơ sở sản xuất >30; Điểm bán hàng/dịch vụ >60; Cơ sở R&D ~40.28

Các cột mốc lịch sử dựa chủ yếu trên tư liệu lịch sử doanh nghiệp của chính ZEISS và các công ty con.29

ZEISS giữ vị trí đặc biệt tại giao điểm giữa khoa học và công nghiệp. Người tiêu dùng phổ thông có thể gặp thương hiệu ZEISS trên kính thuốc, ống kính máy ảnh, ống nhòm hay smartphone, trong khi giới khoa học và kỹ sư tiếp cận nó qua kính hiển vi, kính hiển vi điện tử, lithography bán dẫn, đo lường công nghiệp và thiết bị trực quan hóa phẫu thuật. Từ một xưởng kính hiển vi ở Đức thế kỷ 19, ZEISS đã tiến hóa thành tập đoàn công nghệ mà hệ thống quang học của họ tham gia vào những quy trình sản xuất, khoa học và y tế tinh vi nhất của thế giới hiện đại. ZEISS là một tập đoàn công nghệ thuộc sở hữu của quỹ, do Carl Zeiss thành lập năm 1846 tại Đức, với hành trình gần 180 năm chuyển mình từ nhà chế tác kính hiển vi chính xác thành nhà lãnh đạo toàn cầu trong lĩnh vực quang học, photonics, công nghệ bán dẫn, kính hiển vi, công nghệ y tế, đo lường công nghiệp và chăm sóc thị lực, đưa ZEISS trở thành một trong những công ty công nghệ quang học có tầm ảnh hưởng nhất thế giới.30

1. History: Journey through the evolution of optics | ZEISS
2. Carl Zeiss – a biography | ZEISS
3. ZEISS Group
4. About us – Pioneer of science in optics | ZEISS Group
5. Facts & Figures | ZEISS Group
6. A N N UAL R E PORT
7. Ernst Abbe – physicist, inventor, entrepreneur, and social reformer | ZEISS
8. 175 years of ZEISS: powering innovation for the future
9. History of ZEISS subsidiaries | ZEISS
10. History of the company sites | ZEISS
11. ZEISS Annual Report 2024/25
12. Foreword by the Executive Board
13. ZEISS Half-Year Figures: Solid Performance, Clear Future Course
14. Half Year Financial Communication 2025/26
15. Publication of insider information pursuant to Art. 17 MAR
16. Halbjahreskommunikation Geschäftsjahr 2025/26
17. Veröffentlichung einer Insiderinformation nach Art. 17 MAR
18. Changes to the Executive Board of Carl Zeiss AG and Management Board of Carl Zeiss Meditec AG
19. Carl Zeiss Meditec Group – Carl Zeiss Meditec Group Annual Report 2024/25
20. ZEISS and LG Chem strengthen photopolymer supply chain for holography
21. Facts & Figures | ZEISS Group
22. vivo and ZEISS Deepen their Strategic Global Imaging Partnership
23. Half-year figures 2024/25 – a mixed picture across the ZEISS Group
24. ZEISS Unveils New Otus ML
25. ZEISS Unveils New Otus ML
26. ZEISS opens new R&D and manufacturing site in Suzhou, China
27. ZEISS “Photonics & Optics” to be established 2024/25
28. Die ZEISS Gruppe
29. ZEISS Annual Report 2024/25
30. Downloads – Carl Zeiss Meditec Group Annual Report 2024/25